# Słownik (Polish)

> 246 Web3 terms with beginner-friendly definitions, from Bankless Academy. Page: https://app.banklessacademy.com/pl/glossary (each term is anchored at #<anchor>). The English key follows each term in parentheses where it differs; the canonical English glossary is https://app.banklessacademy.com/glossary.md.

## adres (address)

Unikalny publiczny identyfikator uczestnika sieci blockchain.

## agregator (aggregator)

Narzędzie, które łączy wiele źródeł, żeby zaproponować ci najlepsze dostępne opcje.

## agregator DEX (dex aggregator)

Protokół, który zbiera płynność z wielu giełd DEX w jednym interfejsie.

## airdrop

Darmowe rozdanie kryptowalut lub tokenów użytkownikom.

## aktywa cyfrowe (digital assets)

Wszystko, co ma wartość i jest przechowywane w formie cyfrowej.

## Allo Protocol

Skrót od Capital Allocation Protocol. Protokół open source, dzięki któremu grupy mogą sprawnie i przejrzyście dzielić wspólny kapitał.

## alternatywny Layer 1 (alternative layer 1)

Blockchainy warstwy Layer 1 inne niż Ethereum i Bitcoin.

## AMM

(Automated Market Maker) System kojarzenia transakcji oparty na publicznym algorytmie.

## aplikacja portfela (wallet app)

Aplikacja na komputerze lub telefonie, przez którą łączysz się ze swoim portfelem w blockchainie.

## aplikacje blockchain (blockchain apps)

Aplikacje blockchain pozwalają wymieniać kryptowaluty, korzystać z mediów społecznościowych web3, przekazywać darowizny, a nawet uczyć się on-chain, tak jak w Bankless Academy.

## architektura blockchain (blockchain architecture)

Sposób, w jaki technologia blockchain przechowuje dane.

## asynchroniczny (asynchronous)

Komunikacja między współpracownikami, w której nie wszyscy muszą być obecni w tym samym momencie.

## atak 51% (51% attack)

Atak na konsensus blockchaina, w którym ktoś kontroluje ponad połowę mocy tworzącej bloki w sieci.

## atak kanapkowy (sandwich attack)

Atak, w którym boty składają zlecenia tuż przed twoim i tuż po nim, żeby przesunąć cenę i zarobić twoim kosztem.

## aukcja zbiorcza (batch auction)

Sposób handlu, w którym wiele zleceń zbiera się przez krótki czas i rozlicza razem po jednej wspólnej cenie.

## autonomia (autonomy)

Zdolność kierowania własnymi działaniami zamiast podporządkowywania się cudzym zasadom.

## bank centralny (central bank)

Instytucja, która reguluje pieniądz, banki i walutę w danym kraju.

## bank komercyjny (commercial bank)

Bank, który prowadzi rachunki i zarządza pieniędzmi osób oraz firm.

## Basenames

Usługa nazw w sieci Base, która nadaje portfelom czytelne nazwy kończące się na .base.eth.

## bezpieczeństwo (security)

Zdolność blockchaina do odpierania prób włamania oraz ataków na kod i na ekonomię sieci, przy zachowaniu normalnego działania.

## blob

Tania i tymczasowa przestrzeń na dane w blokach Ethereum. Sieci Layer 2 zapisują w niej paczki swoich transakcji.

## blockchain

System, w którym zapis transakcji kryptowalutowych utrzymuje wiele komputerów na całym świecie.

## blockchain Ethereum (ethereum blockchain)

Publiczny rejestr, w którym zapisane są transakcje i własność w sieci Ethereum.

## blok (block)

Grupa transakcji zapisana w blockchainie.

## BTC

Symbol rynkowy bitcoina.

## budowniczy bloków (block builder)

Wyspecjalizowany operator, który składa transakcje w nowe bloki. Proponujący blok publikuje je potem w sieci.

## centralizacja (centralization)

Skupienie władzy nad całym systemem w rękach jednego podmiotu.

## CEX

(Centralized Exchange) Platforma, która za opłatą pośredniczy w handlu kryptowalutami, podobnie jak giełda papierów wartościowych.

## czas rozliczenia (settlement time)

Czas potrzebny na potwierdzenie transakcji.

## DAO

(Decentralized Autonomous Organization) Sposób organizacji, który wykorzystuje technologię blockchain do automatyzacji głosowań i zarządzania.

## dApp

Zdecentralizowana aplikacja, która łączy się z blockchainami i sieciami zdecentralizowanymi.

## decentralizacja (decentralization)

Przekazanie kontroli wielu osobom zamiast jednej centralnej władzy.

## DeFi

(Decentralized Finance) Zestaw narzędzi finansowych działających na blockchainie, w których środki zostają pod twoją kontrolą.

## delegat (delegate)

Osoba, której powierzasz konkretną odpowiedzialność, na przykład siłę głosu twoich tokenów.

## delegowanie (delegation)

Przekazanie komuś konkretnej odpowiedzialności, na przykład siły głosu twoich tokenów.

## demokracja (democracy)

System rządów, w którym władzę sprawują obywatele, biorąc udział w podejmowaniu decyzji.

## DEX

(Decentralized Exchange) Protokół, który umożliwia wymianę bez zaufanych pośredników.

## dobro publiczne (public good)

Dobro publiczne to towar lub usługa dostępna dla wszystkich członków społeczeństwa.

## dostawca portfela (wallet provider)

Twórca oprogramowania, przez które korzystasz z portfela. Dostawcy nie są właścicielami twojego portfela, działają tylko jak most dający ci dostęp do konta w blockchainie.

## dostawcy stakingu (staking providers)

Platformy cyfrowe, które świadczą usługi stakingu, zwykle przez pule stakingowe.

## dowód oszustwa (fraud proof)

Dowód na to, że transakcja jest nieprawidłowa i doszło do oszustwa.

## dowód ważności (validity proof)

Matematyczny dowód, że paczka transakcji jest poprawna. Dzięki niemu blockchain może to sprawdzić bez powtarzania całej pracy.

## dystrybucja tokenów (token distribution)

Sposób podziału tokenów między różne grupy zainteresowanych.

## eksplorator bloków (block explorer)

Narzędzie do wyszukiwania i przeglądania danych z blockchaina.

## emitent stablecoina (stablecoin issuer)

Firma lub organizacja, która tworzy stablecoina i zarządza rezerwami stojącymi za jego wartością.

## epoka (epoch)

Czas potrzebny na dodanie do danego blockchaina określonej liczby bloków.

## ERC-1155

Standard, który pozwala wydawać w Ethereum zarówno tokeny wymienialne, jak i niewymienialne, w ramach jednego zoptymalizowanego kontraktu.

## ERC-20

Standard tokenów wymienialnych w Ethereum. Takie tokeny są podzielne i niczym się od siebie nie różnią.

## ERC-721

Standard tokenów niewymienialnych w Ethereum. Każdy taki token ma unikalny cyfrowy identyfikator i nie da się go skopiować ani podzielić.

## ETF

(Exchange-Traded Fund) Fundusz inwestycyjny notowany na giełdzie, który trzyma aktywa takie jak akcje, złoto albo bitcoin.

## ETF spot (spot etf)

ETF, który trzyma prawdziwy aktyw, na przykład bitcoina. Dzięki temu można w niego inwestować przez zwykłą giełdę papierów wartościowych.

## ETH

(Ether) Natywna kryptowaluta Ethereum. Płacisz nią za transakcje w sieci, uruchamiasz dzięki niej węzeł walidatora i nie tylko.

## ether

(ETH) Natywna kryptowaluta Ethereum. Płacisz nią za transakcje w sieci, uruchamiasz dzięki niej węzeł walidatora i nie tylko.

## fałszywy token (scam-token)

Token kryptowalutowy stworzony wyłącznie po to, żeby ukraść pieniądze inwestorów.

## fiat

Waluta narodowa, która nie jest oparta na towarze takim jak złoto. Jej wartość bierze się z zaufania do emitenta.

## finalność (finality)

Gwarancja, że potwierdzona transakcja w blockchainie jest trwała i nie da się jej cofnąć ani zmienić.

## finansowanie kwadratowe (quadratic funding)

Mechanizm zbiórki społecznościowej, w którym każda wpłata, nawet drobna, działa jak głos i powiększa pulę środków. Im szersze poparcie, tym większy efekt!

## FOMO

(Fear Of Missing Out) Lęk przed tym, że coś ważnego cię ominie.

## fork

Poważna zmiana w sieci blockchain, po której powstają dwie gałęzie: jedna zgodna z poprzednim protokołem, druga z nowym.

## fraza odzyskiwania (recovery phrase)

Fraza odzyskiwania to lista od 12 do 24 słów, z której powstają klucz publiczny i klucz prywatny twojego portfela.

## fraza seed (seed phrase)

Zestaw losowych słów, który portfel tworzy przy konfiguracji. To klucz główny do WSZYSTKICH kont w tym portfelu. NIGDY I NIKOMU NIE POKAZUJ SWOJEJ FRAZY SEED.

## funkcja skrótu (hashing function)

Funkcja, która zamienia dowolne dane w unikalny odcisk o stałej długości, czyli hash. Łatwo ją policzyć w jedną stronę, ale praktycznie nie da się jej odwrócić.

## gaz (gas)

Opłata transakcyjna w sieciach blockchain.

## gorący portfel (hot wallet)

Rodzaj portfela, który stale jest połączony z internetem.

## górnik (miner)

Uczestnik sieci Proof of Work, takiej jak Bitcoin, który rywalizuje o prawo do zaproponowania nowego bloku w zamian za nagrodę.

## gwei

Jednostka używana w blockchainie Ethereum, równa 0,000000001 ETH, czyli jednej miliardowej. Podaje się w niej ceny gazu.

## halving

Zaplanowane wydarzenie, mniej więcej co cztery lata, które o połowę tnie nagrodę za kopanie nowych bitcoinów.

## hash

Cyfrowy odcisk palca informacji.

## hash bloku (block hash)

Unikalny identyfikator każdego bloku. Każdy nowy blok wskazuje na hash poprzedniego, dzięki czemu bloki tworzą jeden połączony łańcuch.

## hash transakcji (transaction hash)

Unikalny identyfikator każdej transakcji. Powstaje z danych transakcji, podpisu cyfrowego nadawcy i jednorazowej liczby, która zapobiega duplikatom.

## HODL

(Hold On for Dear Life) Slangowe określenie trzymania krypto bez sprzedawania, niezależnie od tego, co robi rynek.

## inflacja (inflation)

Ogólny wzrost cen i spadek siły nabywczej pieniądza.

## inteligentny kontrakt (smart contract)

Kod komputerowy, który automatycznie wykonuje warunki umowy.

## inteligentny portfel (smart wallet)

Portfel oparty na inteligentnym kontrakcie zamiast na jednym kluczu prywatnym. Dzięki temu ma funkcje takie jak odzyskiwanie konta czy logowanie kluczem dostępu.

## intencja (intent)

Podpisane zlecenie, w którym opisujesz oczekiwany wynik, na przykład: wymień X na co najmniej Y. Najlepszą trasę znajdują za ciebie specjaliści.

## interoperacyjność (interoperability)

Zdolność różnych aplikacji, tokenów i blockchainów do współpracy oraz wymiany informacji.

## inwestować (invest)

Wkładać pieniądze w aktywo, na przykład w monetę albo token, licząc na wzrost jego wartości.

## inżynieria społeczna (social engineering)

Manipulowanie kimś, żeby wyjawił poufne dane, na przykład hasła albo frazę seed.

## kanał płatności (payment channel)

Pozwala dwóm stronom wielokrotnie się rozliczać bez zapisywania każdej transakcji w blockchainie.

## kapitalizacja rynkowa (market cap)

Łączna wartość danego tokena lub całego sektora rynku.

## klient walidatora (validator client)

Oprogramowanie, na którym działa węzeł walidatora, żeby proponować i sprawdzać nowe bloki w sieci Proof of Stake.

## klucz prywatny (private key)

Klucz prywatny daje dostęp do twojego portfela i pozwala wysyłać kryptoaktywa do innych portfeli.

## klucz publiczny (public key)

Kod utworzony z twojego klucza prywatnego, którym można się bezpiecznie dzielić. Adres portfela powstaje właśnie z klucza publicznego.

## kompozycyjność (composability)

Możliwość łączenia gotowych inteligentnych kontraktów i aplikacji jak klocków, żeby tworzyć z nich nowe produkty.

## konsensus (consensus)

Zgoda, zaufanie i bezpieczeństwo w zdecentralizowanej sieci komputerów, takiej jak blockchain.

## kopanie (mining)

Proces Proof of Work, w którym weryfikuje się transakcje i dodaje nowe bloki do blockchaina w zamian za nagrodę.

## kopanie kryptowalut (cryptocurrency mining)

Weryfikowanie transakcji blockchaina w zamian za nagrody w kryptowalucie. Stosuje się to w sieciach Proof of Work, takich jak Bitcoin.

## krypto (crypto)

(Kryptowaluty) Waluty rodem z internetu, a nie z konkretnego kraju. Zamiast banku centralnego zarządzają nimi zwykle sami użytkownicy.

## kryptografia (cryptography)

Techniki bezpiecznej komunikacji i bezpiecznych transakcji, które chronią przed ingerencją z zewnątrz.

## kryptowaluta (cryptocurrency)

Waluta rodem z internetu, a nie z konkretnego kraju. Zamiast banku centralnego zarządzają nią zwykle sami użytkownicy.

## księga zleceń (order book)

Lista ofert kupna i sprzedaży po różnych cenach. Tradycyjne giełdy kojarzą transakcje właśnie z tej listy.

## KYC

(Know-Your-Customer) Wymagany przez państwo proces potwierdzania tożsamości użytkownika.

## L1

Layer 1, czyli sieć bazowa, taka jak Bitcoin albo Ethereum.

## L2

Blockchain, który zwiększa skalowalność Ethereum i jednocześnie korzysta z jego bezpieczeństwa.

## Layer 1

Layer 1 to sieć bazowa, taka jak Bitcoin albo Ethereum.

## Layer 2

Blockchain, który zwiększa skalowalność Ethereum i jednocześnie korzysta z jego bezpieczeństwa.

## Lightning Network

Sieć płatności zbudowana na Bitcoinie. Dzięki kanałom płatności codzienne płatności są natychmiastowe i tanie.

## likwidacja (liquidation)

Automatyczna sprzedaż zabezpieczenia pożyczkobiorcy, gdy jego wartość spadnie zbyt nisko, by bezpiecznie pokryć pożyczkę.

## limit wydatków (allowance)

Zgoda, która pozwala komuś, zwykle inteligentnemu kontraktowi, użyć w transakcji określonej liczby twoich tokenów.

## limit wydatków tokena (token allowance)

Umowa między portfelem a inteligentnym kontraktem, która daje ograniczony lub nieograniczony dostęp do konkretnego tokena.

## LP

(Liquidity Provider) Użytkownicy blockchaina, którzy pożyczają swoje tokeny protokołom w zamian za udział w opłatach.

## LST-y (lsts)

Tokeny reprezentujące zestakowany ether. Ich posiadacze zarabiają część nagród ze stakingu, proporcjonalnie do zestakowanych kwot.

## łańcuch (chain)

Spina bloki danych w jedną bazę, której nie da się zmienić ani podmienić.

## Mainnet

Główna, działająca sieć blockchain, w której transakcje mają realną wartość, w odróżnieniu od sieci testowych. Zwykle chodzi o Layer 1 Ethereum.

## maksymalna podaż (max supply)

Największa liczba monet lub tokenów, jaka kiedykolwiek powstanie dla danej kryptowaluty.

## mechanizm konsensusu (consensus mechanism)

Sposób, w jaki sieć blockchain ocenia, które transakcje są prawdziwe, a które to oszustwo.

## memecoin

Token kryptowalutowy oparty na internetowym memie, często bez żadnego celu ani zastosowania.

## menedżer haseł (password manager)

Aplikacja, która bezpiecznie przechowuje twoje hasła i potrafi wygenerować mocne, unikalne hasło do każdego konta.

## meta-agregator (meta-aggregator)

Narzędzie, które łączy inne agregatory w dodatkową warstwę przeglądu.

## MEV

(Maximal Extractable Value) Zysk, jaki producenci bloków mogą osiągnąć, zmieniając kolejność transakcji w bloku, dokładając własne albo cenzurując cudze.

## mintować (mint)

Tworzenie nowych tokenów kryptowalutowych, wymiennych lub niewymiennych, w danym blockchainie.

## moneta (coin)

Natywne aktywo blockchaina, używane najczęściej jako waluta do opłacania transakcji w sieci.

## most (bridge)

Połączenie, dzięki któremu dwie różne sieci blockchain mogą się ze sobą komunikować i wymieniać aktywa.

## most walidujący (validating bridge)

Kontrakt mostu, który sam sprawdza wypłaty, więc nie trzeba ufać żadnej zewnętrznej instytucji.

## nagroda za blok (block reward)

Pewna ilość natywnej monety, którą dostaje proponujący nowy poprawny blok.

## neutralność (neutrality)

Zasada równego traktowania wszystkich uczestników, bez faworyzowania żadnego użytkownika ani żadnej grupy.

## NFT

(Non-fungible Token) Token z unikalnym identyfikatorem, którego nie da się powielić, w odróżnieniu od tokena wymiennego takiego jak ether, który takiego identyfikatora nie ma.

## niewymagający pozwoleń (permissionless)

Niewymagający zgody żadnego podmiotu.

## niewymagający zaufania (trustless)

Cecha systemu, który działa bez potrzeby ufania ludziom ani instytucjom, bo jest automatyczny i nie należy do nikogo.

## obrót pozagiełdowy (over the counter)

(OTC) Transakcje zawierane bezpośrednio z prywatnymi podmiotami.

## odporny na cenzurę (censorship-resistant)

Żaden rząd ani żadna firma nie decyduje o tym, co jest dozwolone, a co nie.

## off-chain (offchain)

Każde działanie lub dane poza blockchainem, na przykład na zwykłych serwerach albo w podpisanych wiadomościach.

## on-chain (onchain)

Zapisany w sieci blockchain. Dotyczy działań wykonywanych w sieciach kryptowalutowych takich jak Ethereum.

## onramp

Usługa, która zamienia zwykłe pieniądze, na przykład dolary, na kryptowalutę. Offrampy działają odwrotnie.

## open source

Oprogramowanie z kodem źródłowym, który każdy może przejrzeć, zmienić i ulepszyć.

## operator węzła (node operator)

Członek społeczności Ethereum, który prowadzi węzeł walidatora, żeby przetwarzać transakcje w sieci.

## Optimistic Rollup

Rollup na Layer 2, który uznaje wszystkie transakcje w swojej paczce za prawidłowe, chyba że w okresie kwestionowania ktoś wykaże błąd dowodem oszustwa.

## oszustwo (fraud)

W gospodarce blockchaina: nieuczciwe albo fałszywe transakcje, które mają zmienić ilość posiadanej kryptowaluty.

## OTC

(Over the Counter) Transakcje zawierane bezpośrednio z prywatnymi podmiotami.

## otwarty internet (open internet)

Dostępna przestrzeń cyfrowa, w której informacje, usługi i komunikacja są otwarte dla wszystkich i nie kontroluje ich żaden scentralizowany podmiot.

## para tokenów (token pair)

Dwie powiązane kryptowaluty, które tworzą pulę płynności.

## parytet (peg)

Sposób utrzymywania równej wartości między dwoma aktywami lub większą ich liczbą.

## peer-to-peer

Połączenia między wieloma stronami, które nie wymagają pośrednika.

## phishing

Atak z użyciem inżynierii społecznej, w którym oszust podszywa się pod zaufaną osobę lub firmę, żeby wyłudzić wrażliwe dane albo pieniądze.

## pieniądz (money)

Środek wymiany, jednostka rozliczeniowa i sposób przechowywania wartości. Ułatwia płacenie za towary i usługi.

## płynność (liquidity)

Ilość danego tokena dostępna do wymiany.

## płynny (liquid)

W gospodarce blockchaina: łatwy do użycia w handlu albo w inteligentnych kontraktach.

## POAP

POAP (Proof of Attendance Protocol) to odznaka, która trzyma w twoim portfelu wiarygodny ślad przeżytych doświadczeń, na przykład ukończenia lekcji.

## podaż w obiegu (circulating supply)

Liczba monet lub tokenów danej kryptowaluty, które są publicznie dostępne w handlu.

## podpis cyfrowy (digital signature)

Dowód stworzony twoim kluczem prywatnym, że zatwierdzasz wiadomość albo transakcję. Działa jak podpis odręczny, ale nie da się go podrobić.

## podwójne wydatkowanie (double-spend)

Wydanie tych samych cyfrowych pieniędzy dwa razy. Konsensus blockchaina istnieje właśnie po to, żeby temu zapobiec bez centralnej władzy.

## polityka pieniężna (monetary policy)

Sposób, w jaki bank centralny zarządza ilością pieniądza w obiegu w gospodarce.

## portfel (wallet)

Portfel to aplikacja lub urządzenie, którym wysyłasz i odbierasz kryptoaktywa w blockchainie.

## portfel kryptowalutowy (crypto wallet)

Aplikacja, w której przechowujesz kryptowaluty oraz wysyłasz je, odbierasz i wydajesz.

## portfel na kryptowaluty (cryptocurrency wallet)

Aplikacja, w której przechowujesz kryptowaluty oraz wysyłasz je, odbierasz i wydajesz.

## portfel powierniczy (custodial wallet)

W portfelu powierniczym klucze prywatne kontroluje ktoś inny, więc to on decyduje o dostępie do twoich kryptowalut.

## portfel samodzielnego przechowywania (self-custody wallet)

(inaczej: portfel niepowierniczy) W portfelu samodzielnego przechowywania tylko ty kontrolujesz klucze prywatne, a one kontrolują twoje kryptoaktywa.

## portfel sprzętowy (hardware wallet)

Rodzaj portfela, w którym klucze prywatne trzymasz offline, w fizycznym urządzeniu.

## PoS

(Proof of Stake) Konsensus, w którym walidatory blokują stawkę, aby zabezpieczać sieć.

## poślizg cenowy (slippage)

Różnica między ceną, której się spodziewasz, a ceną, którą naprawdę dostajesz w chwili realizacji wymiany.

## pośrednik (intermediary)

Podmiot albo usługa, która łączy ludzi, żeby ułatwić wymianę wartości lub informacji.

## poświadczenie (attestation)

Podpisane potwierdzenie, że coś jest prawdą. W Ethereum walidatory publikują poświadczenia, czyli głosy za tym, że blok jest poprawny.

## powiernik (custodian)

Instytucja finansowa, której powierzasz pieczę nad swoimi aktywami.

## pożyczkobiorca (borrower)

Ktoś, kto płaci odsetki pożyczkodawcom, żeby pożyczyć od nich aktywa.

## pożyczkodawca (lender)

Ktoś, kto wpłaca aktywa, żeby zarabiać na odsetkach.

## primary name

Nazwa ENS powiązana z adresem twojego portfela. Dzięki niej aplikacje pokazują nazwę zamiast długiego adresu.

## producent bloków (block producer)

Uczestnik sieci wybrany do tworzenia nowych bloków transakcji, na przykład górnik albo walidator.

## Proof of Stake

Metoda konsensusu, która losowo wybiera producentów bloków na podstawie stawki zablokowanej w protokole przez każdego uczestnika.

## Proof of Work

Metoda konsensusu, w której górnicy zużywają moc obliczeniową (czyli „pracę”), rywalizując o prawo do zaproponowania prawidłowego bloku.

## proponujący blok (block proposer)

Węzeł walidatora wybrany przez algorytm sieci, który wskazuje kolejny blok do dodania do blockchaina.

## prywatny routing transakcji (private transaction routing)

Wysyłanie transakcji prosto do budowniczych bloków zamiast do publicznej kolejki, dzięki czemu nie widzą ich boty wyprzedzające transakcje.

## przechwytywanie wartości (value-extraction)

Sposób prowadzenia biznesu, w którym użytkownicy są wykorzystywani przez wysokie opłaty, zbieranie danych i niekorzystne warunki.

## przepustowość transakcji (transaction throughput)

Ile transakcji blockchain potrafi przetworzyć naraz. Zwykle mierzy się to w transakcjach na sekundę (TPS).

## przestrzeń blokowa (blockspace)

Ilość miejsca w każdym bloku na transakcje i dane.

## pseudonimowy (pseudonymous)

Działający pod wybraną nazwą, która ukrywa prawdziwą tożsamość.

## publiczny (public)

Publiczny blockchain pozwala każdemu przeglądać swój rejestr.

## pula płynności (liquidity pool)

Wspólna pula tokenów, dzięki której każdy może wymieniać tokeny bez niczyjego pozwolenia.

## pula stakingowa (staking pool)

W Ethereum: inteligentne kontrakty, przez które stakerzy przekazują ether do węzła walidatora innego stakera.

## rejestr (ledger)

Zapis wszystkich transakcji, jakie kiedykolwiek się odbyły.

## rekord niestandardowy (custom record)

Własny wpis powiązany z domeną ENS. Możesz w nim podać dodatkowe informacje, na przykład adres strony albo linki do mediów społecznościowych.

## rekord standardowy (standard record)

Typowy wpis powiązany z domeną ENS, na przykład adres portfela, awatar albo e-mail.

## restaking

Ponowne wykorzystanie zestakowanych tokenów ether do zabezpieczania i walidowania innych protokołów w zamian za nagrody.

## RetroPGF

(Retroactive Public Goods Funding) Mechanizm finansowania projektów na podstawie tego, jaki wpływ już wywarły.

## rollup

Rozwiązanie skalujące na Layer 2, które przetwarza wiele transakcji poza głównym łańcuchem, a potem publikuje je w jednej paczce. Przepustowość rośnie, a koszty spadają.

## routing wymiany (trade routing)

Planowanie drogi od tokena początkowego do tokena końcowego przy wymianie.

## równość szans (equality of opportunity)

Zasada sprawiedliwości, w której każdy ma takie same szanse na sukces, niezależnie od pochodzenia i sytuacji.

## ryzyko kontrahenta (counterparty risk)

Ryzyko, że druga strona nie wywiąże się ze swojej części umowy.

## rzadki (scarce)

Występujący w ograniczonej ilości.

## rzadkość (scarcity)

Stan ograniczonej dostępności.

## samodzielne przechowywanie (self-custody)

Sposób trzymania aktywów, w którym dostęp do nich masz tylko ty.

## samodzielnie przechowywany (self-custodial)

Sposób trzymania aktywów, w którym dostęp do nich masz tylko ty.

## Satoshi Nakamoto

Działający pod pseudonimem twórca Bitcoina. Do dziś nikt nie zna prawdziwej tożsamości tej osoby.

## scentralizowana giełda (centralized exchange)

(CEX) Scentralizowana platforma, która za opłatą pośredniczy w handlu kryptowalutami, podobnie jak giełda papierów wartościowych.

## scentralizowane usługi (centralized services)

Firmy, które kontrolują aktywność w internecie: ustalają zasady i opłaty oraz zarządzają danymi i treściami, często stawiając własny interes ponad potrzeby użytkowników.

## scentralizowany (centralized)

Taki, w którym jeden podmiot kontroluje cały system.

## sharding

Podział jednego blockchaina na wiele łańcuchów, które działają równolegle, żeby zwiększyć skalowalność.

## sidechain

Osobny blockchain, który działa równolegle do głównego i jest z nim połączony mostem. Ma własne walidatory i własne zabezpieczenia.

## skalowalność (scalability)

Zdolność blockchaina do obsłużenia rosnącej liczby zadań, transakcji i użytkowników bez większych utrudnień dla nich.

## skarbiec (vault)

Inteligentny kontrakt, który przechowuje wpłacone tokeny i puszcza je w ruch, a wpłacającym daje token reprezentujący ich udział.

## slashing

Kara w sieciach Proof of Stake, która niszczy część stawki walidatora za udowodnione oszustwo, na przykład podpisanie dwóch sprzecznych bloków.

## solo staker

Operator węzła, który prowadzi własny, niezależny węzeł walidatora.

## solver

Wyspecjalizowany podmiot, który rywalizuje z innymi o realizację intencji użytkownika po najlepszej możliwej cenie.

## spirala śmierci (death spiral)

Samonapędzający się upadek, w którym spadająca cena wymusza działania jeszcze mocniej zbijające tę cenę. Tak upadły niektóre algorytmiczne stablecoiny.

## stablecoin

Token zaprojektowany tak, żeby utrzymywać stałą wartość, zwykle w parytecie 1:1 z walutą taką jak dolar amerykański.

## staker

Członek społeczności Ethereum, który przekazuje ether do węzła walidatora w zamian za nagrody.

## staking

Czasowe zablokowanie części kryptowalut w inteligentnym kontrakcie na określony czas w zamian za odsetki, czyli nagrody.

## staking na scentralizowanej giełdzie (centralized exchange staking)

Blokowanie tokenów przez scentralizowaną giełdę, żeby zarabiać nagrody.

## staking solo (solo staking)

Prowadzenie własnego węzła walidatora, żeby przetwarzać transakcje w systemach Proof of Stake.

## standard złota (gold standard)

System pieniężny, w którym wartość waluty danego kraju jest bezpośrednio powiązana ze złotem.

## stawka (stake)

Kwota aktywów zablokowana w protokole kryptowalutowym. Pokazuje, ile ktoś zaryzykował własnych pieniędzy, żeby protokół działał uczciwie.

## sygnał ostrzegawczy (red flag)

Znak, że coś jest nie tak i grozi niebezpieczeństwo.

## szyfrowanie (encryption)

Zamiana informacji w prywatny i bezpieczny kod, który chroni ją przed niepowołanym dostępem.

## technologia blockchain (blockchain technology)

Nowy rodzaj sieci, która działa na wielu komputerach naraz. Dodaje internetowi warstwę cyfrowej własności.

## token

Jednostki, które mogą reprezentować aktywa lub prawa, zbudowane na istniejącym blockchainie.

## token płynnego stakingu (liquid staking token)

Token, który reprezentuje zastakowany ether. Jego posiadacze zarabiają część nagród ze stakingu, proporcjonalnie do wpłaconej kwoty.

## token pośredni (intermediary token)

Token w środku trasy wymiany, czyli ani początkowy, ani końcowy.

## tolerancja poślizgu (slippage tolerance)

Największa zmiana ceny, na jaką się zgadzasz przy wymianie. Jeśli cena ruszy się bardziej, wymiana zostaje anulowana.

## tożsamość on-chain (onchain identity)

Publiczna tożsamość zbudowana z twojej aktywności i wpisów w blockchainie, na przykład nazwa ENS powiązana z adresem portfela.

## TPS

(Transactions Per Second) Miara skalowalności blockchaina: liczba transakcji przetwarzanych w ciągu sekundy.

## transakcja (transaction)

Zapis przeniesienia wartości lub innej informacji w blockchainie.

## transakcja wymiany (trade)

Wymiana aktywów lub pieniędzy na coś wartościowego. To jedno z działań na kostce umiejętności.

## transakcje bez gazu (gasless transactions)

Transakcje, w których opłatę za gaz płacisz wymienianym tokenem albo pokrywa ją sponsor, zamiast natywnej monety sieci.

## trasa wymiany (trade route)

Droga od tokena początkowego do tokena końcowego przy wymianie.

## trylemat blockchaina (blockchain trilemma)

Problem, który opisuje potrzebę pogodzenia trzech cech blockchaina: bezpieczeństwa, skalowalności i decentralizacji.

## TVL

(Total Value Locked) Łączna wartość aktywów zgromadzonych w danym miejscu.

## tworzenie wartości (value-creation)

Sposób prowadzenia biznesu nastawiony na tworzenie nowatorskich produktów i usług wysokiej jakości dla użytkowników i całej gospodarki.

## uwierzytelnianie dwuskładnikowe (2 factor authentication)

Dodatkowa warstwa zabezpieczeń, która sprawdza, czy osoba logująca się na konto to naprawdę ta osoba, za którą się podaje.

## walidator (validator)

Uczestnik sieci Proof of Stake, który blokuje stawkę, żeby sprawdzać transakcje i proponować bloki, a za uczciwą pracę dostaje nagrody.

## warstwa rozliczeniowa (settlement layer)

Najniższa warstwa blockchaina, która zapisuje szczegóły wymiany aktywów ze sfinalizowanych transakcji. Sieć główna Ethereum jest warstwą rozliczeniową dla rozwiązań skalujących Layer 2.

## Web2

Internet scentralizowanych platform i kont, bez infrastruktury blockchain.

## Web3

Internet blockchainów, w którym użytkownicy mogą samodzielnie przechowywać swoje aktywa i dane.

## weto (veto)

Głos odrzucający propozycję w zarządzaniu.

## węzeł (node)

Komputer z oprogramowaniem blockchaina, który przechowuje kopię rejestru i pomaga weryfikować sieć.

## węzeł równorzędny (peer)

Uczestnik sieci traktowany na równi z pozostałymi, bez żadnej władzy nadrzędnej.

## węzeł walidatora (validator node)

Komputer prowadzony przez członka społeczności Ethereum. Przetwarza transakcje w sieci w zamian za nagrody.

## wiarygodna neutralność (credible neutrality)

Mechanizm, który nikogo nie faworyzuje ani nie dyskryminuje.

## Wirtualna Maszyna Ethereum (ethereum virtual machine)

Wirtualna Maszyna Ethereum (EVM) to oprogramowanie, które wykonuje inteligentne kontrakty i wylicza stan sieci Ethereum.

## wpływ na cenę (price impact)

O ile twoja własna wymiana przesuwa cenę na DEX. Zależy to od wielkości wymiany.

## wydawać (spend)

Płacenie kryptoaktywami za towary lub usługi.

## wymiana (swap)

Zamiana jednego tokena na inny.

## wymienialność (fungibility)

Cecha rzeczy wymienialnych jedna za drugą: każda sztuka ma tę samą wartość, tak jak jeden banknot za drugi.

## wyprzedzanie transakcji (front-running)

Ktoś widzi twoją oczekującą transakcję i dopłaca, żeby własną przepchnąć przed nią. Zarabia w ten sposób twoim kosztem.

## wyrocznia (oracle)

Usługa, która dostarcza do blockchaina informacje z zewnątrz, na przykład ceny rynkowe, żeby mogły z nich korzystać inteligentne kontrakty.

## yield farm

Protokół DeFi, w którym użytkownicy wpłacają tokeny, żeby zarabiać nagrody. Yield farming to szukanie najlepszych takich nagród.

## zabezpieczenie (collateral)

Aktywa, które pożyczkobiorca zastawia u pożyczkodawcy jako gwarancję spłaty pożyczki.

## zakład (bet)

Ryzykowanie pieniędzy w zamian za szansę na większą nagrodę.

## zarabiać (earn)

Wnosić wartość w zamian za nagrody. To jeden z czasowników pieniądza na kostce umiejętności.

## zarządzanie on-chain (onchain governance)

Zautomatyzowany system, który pośredniczy w zmianach struktury blockchaina.

## zarządzanie siecią (network governance)

Proces, w którym zdecentralizowana społeczność uzgadnia zmiany i ulepszenia w sieci.

## zdecentralizowana giełda (decentralized exchange)

(DEX) Protokół, który umożliwia wymianę bez zaufanych pośredników.

## zdecentralizowane usługi (decentralized services)

(dAppy) Usługi online, które dzięki automatyzacji obniżają opłaty i poprawiają wygodę korzystania.

## zdecentralizowany (decentralized)

Taki, w którym żaden pojedynczy podmiot nie kontroluje systemu.

## zdecentralizowany pieniądz (decentralized money)

Pieniądz, którego zasady ustala społeczność, a nie instytucja.

## zero-knowledge

Metoda matematyczna, dzięki której jedna strona może udowodnić, że coś jest prawdą, nie ujawniając o tym żadnych dodatkowych informacji.

## zimny portfel (cold wallet)

Rodzaj portfela, którego klucze trzymasz na sprzęcie odłączonym od internetu.

## ZK Rollup

Rollup na Layer 2, który dowodami zero-knowledge matematycznie potwierdza w blockchainie Layer 1, że jego paczka transakcji jest prawidłowa.