Masoko yaliyogatuliwa

Gundua jinsi masoko ya mikataba mahiri yanavyowezesha badilishano la tokeni bila ruhusa!

Soko lililogatuliwa ni nini?

Masoko yaliyogatuliwa (DEX) ni masoko ya onchain yanayowawezesha Wagunduzi kubadilishana sarafu ya kripto na watumiaji wengine kwa usalama, huku wakibaki na uhifadhi binafsi wa pesa za mkoba. Biashara hizi za peer-to-peer zinaendeshwa na mikataba mahiri iliyo wazi kwa umma, inayounganisha watumiaji na hifadhi kubwa za pamoja za tokeni zinazoitwa mabwawa ya ukwasi. DEX zipo kwenye takriban kila blockchain, ikiwemo Ethereum Layer 1 na Layer 2.

Kubadilishana tokeni ni sehemu muhimu ya DeFi. Hapa utapata aina nyingi za tokeni na matumizi mapana kuliko kwenye soko la aina nyingine yoyote. Wengine hununua tokeni ili kufikia bidhaa na huduma za onchain, wengine kama uwekezaji. Tokeni nyingine humpa mmiliki nguvu ya kupiga kura ya kuamua mwelekeo wa mradi, kama kushika hisa katika kampuni ya kawaida! Bila kujali sababu yako, utatembelea DEX mara kwa mara ukiwa DeFi.

Tujifunze jinsi zinavyofanya kazi na jinsi zinavyoweza kukuhudumia vyema.

Masoko ya kati na masoko yaliyogatuliwa

Tuangalie tofauti kati ya teknolojia ya soko la kati (kama Coinbase, Binance, Kraken) na ile ya soko lililogatuliwa (kama Uniswap, PancakeSwap).

Masoko ya kati (CEX) huwaruhusu watumiaji kufanya biashara na kuwekeza katika sarafu ya kripto bila kuingia kwenye mfumo wa blockchain wenyewe. Kwa kuwa akaunti yako imesajiliwa kwenye CEX, funguo za siri na pesa zako ziko chini ya udhamini wao: uko chini ya usimamizi wao, sheria zao na hatari za mfumo wao wa biashara.

Masoko yaliyogatuliwa (DEX) huwawezesha watumiaji kufanya biashara ya kripto wakiwa na uhifadhi binafsi kamili: lengo la awali la blockchain. Mfumo wa peer-to-peer unakuruhusu kuwa mnunuzi na mtoa huduma kwa wakati mmoja, ukifikia fursa za kifedha zilizokuwa za tabaka la matajiri pekee. Mfumo wa blockchain ni wazi na sugu kwa udhibiti: hakuna anayeweza kuzuia ufikiaji wako wala kutengua biashara zako. Uvamizi bado ni hatari, kama tutakavyoona baadaye.

Jaribio la maarifa 1

Ni lipi kati ya haya ni kweli kuhusu masoko ya sarafu ya kripto?

[ ] Hakuna timu nyuma ya DEX.
[ ] Njia pekee ya kupoteza pesa kwenye CEX ni biashara mbaya.
[ ] DEX hukuruhusu kufanya biashara kwa uhifadhi binafsi; CEX hapana.

Programu zilizogatuliwa

DEX ni aina ya dApp, yaani programu iliyogatuliwa inayoendeshwa kwenye blockchain. Ili programu ya intaneti ihesabiwe kuwa "imegatuliwa", lazima imruhusu mtu yeyote kuitumia bila ubaguzi, ishughulikie matumizi yake bila kuhitaji mtu mwingine, na iandikwe kwa msimbo ulio wazi kwa umma.

Huduma za dApp zinaendeshwa na mikataba mahiri, yaani mistari ya msimbo inayopokea kitendo cha mtumiaji onchain na kurudisha jibu la onchain linalotabirika. Ethereum Foundation inalinganisha mikataba mahiri na mashine ya kujihudumia: mtumiaji anabonyeza namba ya kitu anachotaka, anaweka pesa inayotakiwa, na anapata alichotarajia bila kuhitaji mtu mwingine kukamilisha muamala.

Mikataba mahiri ya DEX inashughulikia amri mbalimbali, kama kubadilisha tokeni, kupiga kura, au kuongeza na kuondoa ukwasi.

Programu zilizogatuliwa (inaendelea)

DEX zinafuata mantiki ile ile ya mashine ya kujihudumia: zinapokea tokeni unayoingiza na kutoa tokeni unayotaka. Mifano mingine ya dApp ni:

🎟️ dApp za kupiga kura: kupeleka kura ya mtumiaji kwa chombo alichochagua.

📦 dApp za madaraja: kuhamisha kripto ya mtumiaji kutoka mtandao mmoja wa blockchain kwenda mwingine.

🤝 dApp za kukopesha na kukopa: kutoa mikopo kwa watumiaji wanaokidhi masharti yaliyowekwa.

Mikataba mahiri ni akaunti kwenye Ethereum: ina anwani na salio, na hufanya vitendo otomatiki inapopokea uhamisho na amri. DEX ni akaunti ya Ethereum iliyopangwa yenye kazi kadhaa.

dApp mara nyingi hutumia tovuti kama kiolesura cha kuwasaidia watumiaji kufikia mikataba mahiri iliyo nyuma yake. Tovuti ikizimwa, bado unaweza kufikia mkataba mahiri ukiwa na uzoefu kidogo!

Jaribio la maarifa 2

Ni sifa zipi zinahitajika ili dApp ihesabiwe kuwa imegatuliwa?

[ ] Bila ruhusa: ufikiaji wazi kwa watumiaji wote.
[ ] Inajitegemea: matumizi hayahitaji mpatanishi.
[ ] Wazi: msimbo wa mkataba mahiri unapatikana kwa umma.
[ ] Yote yaliyotajwa hapo juu.

Watengeneza soko otomatiki (AMM)

Katika masoko ya kawaida na CEX, mdhamini wako hutumia daftari la maagizo: hifadhidata iliyojaa ofa za kununua na kuuza. CEX inaunganisha ofa yako na ya mtu mwingine. Kwa kawaida unatozwa kamisheni kwa kila biashara, na huachwa ukijiuliza kama njia ya kuunganisha ofa, ambayo haijawekwa wazi, ilikupatia bei bora zaidi.

DEX nyingi hutumia teknolojia ya "Automated Market Maker" (AMM), muundo unaotumika zaidi kwa badilishano la tokeni: mfumo unaopanga bei ya biashara yako kwa algoriti ya wazi. DEX mpya zaidi hutumia madaftari ya maagizo au mifumo inayotegemea nia. Kwa kuwa algoriti ya AMM ni ya chanzo huria, mtu yeyote anaweza kuielewa, kuinakili na kuiboresha, jambo linalozaa ushindani mzuri na ubunifu wa mara kwa mara.

AMM huelekeza biashara kupitia mabwawa ya ukwasi, badala ya kuunganisha moja kwa moja ofa za wanunuzi na wauzaji. Hifadhi hizi za pamoja hukusanya na kutoa tokeni kulingana na matumizi, na kila hatua inaonekana kwenye blockchain ya umma.

Jaribio la maarifa 3

Ni faida gani ya kutumia AMM ikilinganishwa na daftari la maagizo la kawaida?

[ ] Biashara ya AMM ni ya haraka kuliko ya daftari la maagizo.
[ ] AMM inakuunganisha moja kwa moja na mtumiaji mwingine.
[ ] Unaweza kugundua na kuzuia biashara za upendeleo za wengine.

Badilishano la tokeni

Biashara za kripto kwenye blockchain zinaitwa mabadilishano ya tokeni. Miamala hii na mikataba mahiri hubadilisha sarafu moja ya kripto kuwa nyingine kwa kutumia mabwawa ya ukwasi ya AMM. Kwa kuunda njia ya badilishano, yaani mkondo unaopita kwenye mabwawa yanayofaa, mkataba mahiri wa DEX hubadilisha tokeni unayoingiza kuwa tokeni unayotaka. Kwa kuwa bwawa mara nyingi lina tokeni mbili tu, na si kila jozi ya tokeni ina bwawa, njia inaweza kupita kwenye mabwawa kadhaa.

Ili mkataba mahiri ufikie mkoba wetu, tunaupa ruhusa ya kutoa pesa hadi kiasi fulani (au bila kikomo). Vibali vya tokeni hivi huruhusu mikataba inayoaminika kufanya miamala bila ufunguo wetu wa siri. Kutoa kibali kunagharimu gesi, hivyo ruhusa hubaki wazi kwa matumizi ya baadaye: sababu moja ya kufanya biashara kwa mkoba mmoja na kuhifadhi kwa mwingine. Tunafuatilia na kufuta vibali katika somo la Kudhibiti vibali vya tokeni!

Badilishano la tokeni (inaendelea)

Tuangalie mfano wa badilishano ili kuelewa mchakato wa ruhusa na ubadilishaji. Mfano ni badilishano la USDC kwenda OP kwenye Velodrome, DEX kubwa kwenye mtandao wa Optimism. Biashara hii mara nyingi hupita kwenye mabwawa mawili, kwa sababu bwawa la ukwasi la USDC/OP si la bei nafuu vya kutosha:

Kwanza, unaupa mkataba mahiri husika wa Velodrome ruhusa ya kutoa USDC kwenye mkoba wako.
Unatuma ombi la muamala wa badilishano kwa Velodrome.
Muamala unakubaliwa: Velodrome inatoa kiasi ulichotaja cha USDC kwenye mkoba wako na kukiweka kwenye bwawa la ukwasi la USDC/ETH. Kiasi sawa cha ETH kinatoka kwenye bwawa hilo la kwanza na kupelekwa kwenye bwawa la ukwasi la ETH/OP. Mwisho, OP inahamishwa kutoka bwawa la pili kwenda anwani ya mkoba wako.

Muamala wa badilishano umekamilika. Tokeni zako za USDC zimebadilishwa kuwa OP, kupitia ETH!

Jaribio la maarifa 4

AMM inaweza kuelekeza biashara kupitia mabwawa kadhaa ya ukwasi, yote katika muamala mmoja.

[ ] Kweli
[ ] Si kweli

Ukwasi ni nini?

Ukwasi katika ulimwengu wa kripto unamaanisha uwezo wa soko kuwezesha ununuzi na uuzaji wa mali za kidijitali kwa bei za haki. Ukwasi ukiwa mkubwa, bei ni thabiti zaidi; ukwasi ukiwa mdogo, bei zinabadilikabadilika zaidi. Kwa kuwa watumiaji huvutiwa na bei za haki, DEX hulenga kuwa na ukwasi mkubwa katika mabwawa yake yote.

Ukwasi mkubwa maana yake kuna tokeni nyingi kwenye bwawa, kwa kawaida mgawanyo wa thamani wa 50/50 kati ya tokeni mbili zinazoingia na kutoka. Kwa mfano, bwawa la USDC/ETH huwezesha biashara zote za jozi ya tokeni hii kwenye jukwaa husika. Tokeni zikiwa nyingi, biashara zinazopita bwawani zina athari ndogo kwa usawa wa 50/50, na hilo husaidia bei kubaki thabiti. Kiasi ambacho biashara yoyote inavuruga usawa huu kinaitwa athari ya bei.

Kama Mgunduzi, unataka athari ya bei iwe ndogo kadri iwezekanavyo ili upate bei bora! Hiyo ina maana unataka ukwasi mkubwa na uliosawazishwa.

Watoa ukwasi

Kuboresha ukwasi ni muhimu kwa mafanikio ya DEX, lakini kwa kuwa ukwasi katika mfumo wa kripto ni wa kiasi, kila DEX inashindana kuvuta ukwasi mwingi kadri inavyoweza. Basi ukwasi huu unatoka wapi?

Katika mfumo uliogatuliwa, raia wa DeFi wanapewa motisha ya kuweka ukwasi kwenye bwawa ili kuinua TVL (jumla ya thamani iliyofungwa) ya jukwaa. Ada zinazokusanywa kutoka kwa wanaofanya biashara bwawani hugawanywa kwa LP (watoa ukwasi) kulingana na kiasi walichoweka. Umesikia vizuri: kwa kukopesha tokeni zako kwenye bwawa la ukwasi la DEX, unaweza kupata kipato cha ziada.

Kuna mambo mengi ya kuzingatia kabla ya kuwa LP, na tutayaeleza katika maudhui yajayo. Kwa sasa, fahamu kuwa APR (viwango vya riba vya mwaka) vikubwa vinavyoonyeshwa kwenye mabwawa ya DEX havihakikishwi, na hasara inawezekana.

Jaribio la maarifa 5

Kamilisha sentensi: "Ukwasi ukiwa __________."

[ ] mkubwa, mabadiliko ya bei ni makubwa.
[ ] mdogo, mabadiliko ya bei ni madogo.
[ ] mdogo, mabadiliko ya bei ni makubwa.

Jaribio la maarifa 6

DEX zinawavutiaje watumiaji kuweka ukwasi?

[ ] Bima ya hasara za biashara.
[ ] Sehemu ya ada za jukwaa na/au tokeni za ziada.
[ ] Kufikia mabwawa binafsi ya ukwasi.
[ ] Yote yaliyotajwa hapo juu.

Ada za jukwaa

CEX na DEX zote hutoza ada, na kutumia blockchain nako si bure. Hizi hapa gharama tano za kuzingatia unapochagua jukwaa.

🏷️ Ada za jukwaa: CEX hupanga kamisheni zao, wakati ada za mabwawa ya DEX hutofautiana kwa kila bwawa (mara nyingi sehemu ndogo ya asilimia moja). Tofauti kuu: ada za DEX zinaonekana onchain na yeyote anaweza kuzikagua.

🌐 Ada za mtandao: blockchain hutoza ada ya gesi juu ya muamala wa dApp. Punguza gharama hizi kwa kutumia mtandao wakati wa utulivu. Etherscan.io ina kikadiriaji cha gesi cha wakati halisi kwa Mtandao Mkuu wa Ethereum: Etherscan.io. Kwenye Layer 2 ada ni nafuu zaidi; linganisha mitandao kwenye growthepie.

📦 Ada za madaraja: CEX na madaraja ya blockchain zote hutoza kwa kuhamisha kripto kutoka mtandao mmoja kwenda mwingine. Kwa CEX, angalia taarifa kwenye tovuti yao. dApp za madaraja huonyesha makadirio ya ada kabla ya kuthibitisha.

💹 Viwango vya kubadilisha: unaponunua kripto moja kwa moja kwa fiat, jihadhari na viwango visivyoakisi bei ya soko.

🧊 Utelezi wa bei: bei hubadilika haraka, hivyo DEX huacha nafasi ya mabadiliko kwenye badilishano: hii inaitwa utelezi wa bei (unaweza kuurekebisha, kwa kawaida 0.5-2%). Unaweza kupoteza hadi kiasi hicho, lakini kiwango kidogo mno kinaweza kufanya biashara yako ikataliwe.

Fanya utafiti wako kabla ya biashara ili uelewe gharama na maelewano ya jukwaa.

Faida za DEX

Tumepitia nadharia nyingi katika somo hili, lakini bado unaweza kujiuliza kama DEX zinakufaa. Kwa ujumla, utafaidika na masoko yaliyogatuliwa kama:

🔑 Unataka kubaki na udhibiti wa mali zako za kidijitali.
🔒 Unataka kulinda mali zako kwenye blockchain, ukiepuka kuanguka kwa CEX.
⌛ Unataka kufikia soko la kripto saa 24 kwa siku, siku zote.
👛 Unataka kufikia aina nyingi zaidi za sarafu za kripto.
🤑 Una nia ya kuweka ukwasi.
🛂 Hutaki kujisajili na kufanya KYC kwenye kila jukwaa unalotumia.
⚔️ Unatafuta hatari na tuzo za ziada za kuchunguza fedha zilizogatuliwa.

Hata hivyo, karibu kila mtumiaji wa DeFi ana akaunti kwenye soko la kati. Sababu ni kwamba CEX zina njia rahisi za kuingiza na kutoa pesa kutoka ulimwengu wa benki za kawaida; unaweza kupeleka pesa kutoka akaunti yako ya benki kwenda blockchain na kinyume chake. Ryan Sean Adams analinganisha hili na kutumia choo cha umma: "Unaingia, unafanya shughuli yako, unatoka."

Hii ni vizuri kwa sababu unaweza kuanza na akaunti ya CEX na kuhamia DeFi taratibu unapopata ujasiri zaidi.

Hatari za DEX

Kutumia DEX pia kuna hatari zake. Hizi hapa chache zenye athari kubwa zaidi:

🐞 Hatari ya mkataba mahiri: ukaguzi hupunguza uwezekano wa hitilafu kwenye mikataba mahiri, lakini hauziondoi: mwaka 2025, DEX kubwa iliyokaguliwa na kampuni kadhaa ilipoteza $128M kwa hitilafu ndogo ya msimbo. Katika hali mbaya zaidi, unaweza kupoteza hadi kiasi cha biashara yako. Pendelea mikataba mahiri inayoaminika na iliyokaguliwa sana.

💰 Hatari ya uhifadhi binafsi: kubeba jukumu lote la funguo zako za siri kunamaanisha unaweza kupoteza mkoba mzima kwa wizi, ulaghai au seed phrase iliyopotea. Ndiyo maana ni muhimu kupunguza hatari kwa kutumia mikoba kadhaa, na kuhifadhi nakala ya seed phrase mahali salama nje ya mtandao.

🥪 Mashambulio ya sandwichi: kuweka utelezi wa bei juu kunaongeza uwezekano wa watangulizaji wa miamala kupanga mashambulio ya sandwichi dhidi yako. Katika shambulio hili, unaweza kupoteza hadi kiwango chako cha utelezi. Tutaeleza jinsi ya kujilinda katika maudhui yajayo.

Ukizingatia faida na hatari hizi, CEX inaweza kukufaa zaidi kama:

🎓 Bado uko mwanzoni mwa safari yako ya kripto, ukijitahidi kuelewa hatari na tuzo.
⚖️ Biashara zako ni chache na ndogo, hivyo ada za blockchain hazina mantiki.
🏰 Unapendelea kuamini soko lilinde pesa zako badala ya kubeba jukumu hilo mwenyewe.

Watumiaji wengine huchanganya njia mbili ili kupunguza hatari: hutumia CEX kununua na kuuza kripto, kisha huihifadhi kwenye blockchain yenyewe.

Jaribio la maarifa 7

Kwa nini utumie soko lililogatuliwa badala ya soko la kati?

[ ] Unataka tokeni zisizoorodheshwa kwenye soko la kati.
[ ] Unataka kubaki na uhifadhi kamili wa pesa zilizobadilishwa.
[ ] Unataka zana na fursa zisizopatikana kwa kawaida.
[ ] Yote yaliyotajwa hapo juu.

Kuchagua DEX

Kuna masoko mengi yaliyogatuliwa katika DeFi, na mengine ni bora kuliko mengine. Zingatia mambo haya matano unapoamua DEX ya kutumia:

🥇 Uhalali: je, taasisi hii inajulikana kwa uaminifu, ubora na kudumu kwa muda mrefu?

⛲ Ukwasi: je, TVL ya bwawa la ukwasi ni kubwa vya kutosha kupunguza athari ya bei?

🖱️ Urahisi wa matumizi: je, kiolesura ni rahisi kutumia?

🔐 Usalama: je, mikataba mahiri imekaguliwa na wakaguzi kadhaa?

🎁 Tuzo na vipengele: je, kuna tuzo za uaminifu kwa kutumia soko au kuweka ukwasi? Je, unaweza kupiga kura katika utawala?

Majina maarufu yanayofanya vizuri katika maeneo haya ni Uniswap, Curve, Velodrome na PancakeSwap. Unaweza kuhama kutoka DEX moja kwenda nyingine hadi upate unazozipenda! Kwa jukumu la somo hili, tutatumia Velodrome, DEX iliyojidhihirisha kwenye mtandao wa Optimism. Ni rahisi kutumia, na kwa kuwa iko kwenye Layer 2, ada zake ni nafuu zaidi!

Mbinu bora za kutumia DEX

Kabla ya kutumia dApp, kuna mbinu bora unazopaswa kufuata ili kulinda pesa zako:

👩‍💻 Thibitisha kiungo cha dApp kupitia akaunti rasmi ya mradi kwenye X (Twitter) (alama ya dhahabu) au chanzo kingine unachokiamini, kisha kihifadhi. Ulaghai mwingi wa DeFi huanza na kiungo bandia, hata kwenye injini maarufu za utafutaji.

🔓 Unapotoa vibali vya tokeni onchain, punguza kibali hadi kiasi cha biashara yako. DEX nyingi sasa hutumia idhini za saini zinazohusu biashara yako pekee: angalia Kudhibiti vibali vya tokeni.

♟️ Usitumie dApp kwa mkoba wako wa HODL; tumia mkoba tofauti kwa dApp pekee. Somo letu la Usalama wa Web3 linaeleza mikakati ya mikoba.

Sasa uko tayari kutumia soko lililogatuliwa!

Jaribio la maarifa 8

Unawezaje kuwa na uhakika umechagua DEX yenye sifa njema?

[ ] Kwa kukagua sifa yake na kutumia URL kutoka vyanzo vinavyoaminika.
[ ] Kwa kufanya jaribio dogo unapoitumia mara ya kwanza.
[ ] Zote mbili hapo juu.