स्टेबलकॉइन समजून घेणे

महत्त्वाचे मुद्दे

• स्टेबलकॉइन म्हणजे डॉलर किंवा युरोसारख्या फियाट चलनाचे ब्लॉकचेनवरील रूप.

• स्टेबलकॉइन सहसा टोकन म्हणून जारी केली जातात (उदाहरणार्थ, Ethereum-वरील ERC-20 टोकन) आणि आता अनेक ब्लॉकचेनवर फिरतात. त्यामुळे DeFi वापरकर्त्यांना ब्लॉकचेनवर राहूनच फियाट मूल्य आणि क्रिप्टो मूल्य यांच्यात पटकन ये-जा करता येते.

• स्टेबलकॉइनचे अनेक प्रकार आहेत, आणि प्रत्येकाची स्वतःची तडजोड व जोखीम आहे.

• पारंपरिक बँकेत फियाट ठेवण्यापेक्षा स्टेबलकॉइनवर जास्त वार्षिक व्याज मिळू शकते, पण असे यील्ड कोणाला आणि कसे देता येईल हे आता नियमांनी ठरते.

स्टेबलकॉइन का ठेवावेत?

स्टेबलकॉइन DeFi इकोसिस्टमचा कणा बनली आहेत. 2022-मधील उच्चांकावर त्यांचा एकूण पुरवठा सुमारे $140 बिलियन होता (खालील आकृती पाहा). 2026-मध्ये तो $300 बिलियनच्या पुढे गेला, आणि 2025-मध्ये स्टेबलकॉइनमधून $30 ट्रिलियनपेक्षा जास्त मूल्याचे व्यवहार पूर्ण झाले, जे त्या वर्षी Visa-ने हाताळलेल्या मूल्यापेक्षा जास्त आहे.

त्यांना इतकी मागणी का आहे:

• स्थिरता: सेल्फ-कस्टडी वॉलेटमध्ये स्टेबलकॉइन ठेवणे म्हणजे ब्लॉकचेनवर फियाट चलन ठेवण्यासारखे. Circle-ने जारी केलेल्या USD Coin (USDC) सारख्या स्टेबलकॉइनचे मूल्य अमेरिकी डॉलरशी 1:1 टिकून राहते, तर इथर आणि Bitcoin सारख्या ॲसेटच्या किमती वरखाली होत राहतात.

• लवचिकता: हे पेग केलेले मूल्य ब्लॉकचेनवर टोकन म्हणून असल्याने फियाट मूल्य आणि क्रिप्टो मूल्य यांच्यात ये-जा करणे सोपे होते.

• प्रवेश: स्टेबलकॉइनमुळे विकेंद्रित आर्थिक सेवांचे दार उघडते, जसे की परवानगीमुक्त कर्ज घेणे किंवा व्याज मिळवण्यासाठी कर्ज देणे.

• सुरक्षा: क्रिप्टोग्राफीमुळे हल्लेखोरांना व्यवहार पकडणे किंवा बनावट व्यवहार तयार करणे अत्यंत कठीण होते.

फियाट चलनाशी 1:1 समतोल, म्हणजेच पेग, स्टेबलकॉइन कसा टिकवते हा त्याचा सर्वात महत्त्वाचा गुणधर्म आहे. ज्याप्रमाणे फियाट चलनाचे मूल्य त्यामागच्या पायावर अवलंबून असते, त्याचप्रमाणे पेग टिकवण्याची यंत्रणा तुमच्याकडील स्टेबलकॉइनचे मूल्य ठरवते.

स्टेबलकॉइनचे प्रकार

स्टेबलकॉइन आपला पेग टिकवण्यासाठी तीन सामान्य पद्धती वापरतात:

• 💵 फियाट-आधारित: खऱ्या जगातील फियाट राखीव निधीने 1:1 तारण दिलेली.

• 🔗 क्रिप्टो-तारण: DeFi प्रोटोकॉलमध्ये ठेवलेल्या क्रिप्टोने गरजेपेक्षा जास्त तारण दिलेली.

• 🔃 अल्गोरिदमिक: पूर्ण तारणाऐवजी पुरवठा संतुलित करणारे अल्गोरिदम वापरणारी रचना, जिचा इतिहास फारसा चांगला नाही.

1. फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन

फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन ठराविक टोकन पुरवठा जारी करतात आणि तेवढाच खऱ्या चलनाचा राखीव निधी ठेवतात. त्यांची ऑनचेन किंमत मागणी आणि पुरवठ्याच्या अर्थशास्त्राने टिकते: ऑनचेन एका डॉलरसाठी खऱ्या जगातील एका डॉलरहून जास्त कोणी देत नाही, ते सरळ दुसरीकडे ट्रेड करतात. मागणी वाढली की स्टेबलकॉइन जारीकर्ता आणखी फियाट बाजूला ठेवतो आणि तेवढ्याच प्रमाणात टोकन पुरवठा वाढवतो.

Tether-चे USDT आणि Circle-चे USD Coin (USDC) ही नामवंत फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन आहेत. Circle युरोशी पेग केलेले EURC सुद्धा जारी करते.

स्टेबलकॉइन जारीकर्ते वेगवेगळ्या मार्गांनी उत्पन्न मिळवतात. त्यात राखीव निधीचा काही भाग अल्पमुदतीच्या US Treasuries आणि रोख समकक्ष साधनांत गुंतवणे, तसेच व्यवहार शुल्क गोळा करणे व कर्ज सेवा देणे अशा मिश्र उत्पन्न पद्धतीचा समावेश होतो.

फियाट-आधारित स्टेबलकॉइनमधून नवोपक्रम आणि परोपकार: Glo Dollar

Glo Foundation आपल्या अमेरिकी डॉलर-आधारित स्टेबलकॉइनमधून, म्हणजेच Glo Dollar (USDGLO) मधून, राखीव निधीच्या उत्पन्नाकडे वेगळ्या नजरेने पाहते: त्या निधीवर मिळणारे व्याज अत्यंत गरिबीत असलेल्या लोकांसाठीच्या मूलभूत उत्पन्न कार्यक्रमांना दिले जाते. फक्त USDGLO ठेवूनच वापरकर्ते परोपकारात सहभागी होतात. Glo Dollar कसे काम करते ते इथे वाचा.

फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन वापरताना लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी:

• राखीव निधीचा अहवाल: आपल्या स्टेबलकॉइन टोकनमागे तेवढाच फियाट राखीव निधी आहे याची खात्री धारकांना हवी असते. बहुतेक जारीकर्ते अटेस्टेशन प्रसिद्ध करतात (एक स्वतंत्र लेखापाल ठराविक तारखेला राखीव निधी होता याची पुष्टी करतो), जे जारीकर्त्याच्या संपूर्ण आर्थिक ऑडिटपेक्षा कमकुवत असते. सध्या कोणताही मोठा जारीकर्ता पूर्ण ऑडिट प्रसिद्ध करत नाही. Circle दर महिन्याला USDC-चे अटेस्टेशन (Deloitte-कडून) देते, आणि आपल्या पाठबळाबद्दल पूर्वी अपारदर्शक असलेले Tether आता तिमाही अटेस्टेशन (BDO-कडून) प्रसिद्ध करते.

• नियमन: अमेरिकेत GENIUS Act (जुलै 2025-मध्ये मंजूर) पेमेंट स्टेबलकॉइन जारीकर्त्यांना रोख आणि अल्पमुदतीच्या US Treasuries मध्ये 1:1 राखीव निधी ठेवणे बंधनकारक करतो, आणि धारकांना व्याज देण्यास मनाई करतो. युरोपात MiCA चौकटीमुळे मोठ्या एक्सचेंजनी युरोपीय वापरकर्त्यांसाठी USDT सारखी नियमबाह्य स्टेबलकॉइन काढून टाकली.

• सेन्सॉरशिपचा धोका: USDC आणि USDT दोन्ही सरकारी तपासाच्या कक्षेत असल्याने, या टोकनच्या स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्टमध्ये गोठवण्याचे कार्य असते. आक्षेपार्ह हालचाल आढळल्यास वापरकर्त्याची ऑनचेन रक्कम त्याद्वारे गोठवता येते. हे कार्य नॉन-कस्टोडियल वॉलेटमध्ये ठेवलेल्या टोकनवरही लागू होते.

फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन क्षेत्रात केंद्रीकरण खूप जास्त आहे, त्यामुळे फियाटशी पेग केलेले मूल्य क्रिप्टो-पद्धतीने ठेवण्यात अजून बरीच सुधारणा शक्य आहे.

2. क्रिप्टो-तारण स्टेबलकॉइन

क्रिप्टो-तारण स्टेबलकॉइन अधिक पारदर्शक आणि विकेंद्रित पर्याय आहेत, आणि या गुणांमुळे काही जोखमी कमी होतात. ते क्रिप्टो ॲसेटच्या राखीव निधीतून फियाट पेग टिकवतात. क्रिप्टो बाजारातील चढउतारांचा या निधीच्या एकूण मूल्यावर परिणाम होत असल्याने त्यांच्यावर गरजेपेक्षा जास्त तारण ठेवले जाते, कधीकधी 200% पर्यंत! सर्व तारण ॲसेट ऑनचेन पाहता येतात, त्यामुळे आपल्या स्टेबलकॉइनमागे नेमके काय आहे हे वापरकर्त्यांना चोवीस तास कळते.

या प्रकारातील सर्वात नामवंत उदाहरण म्हणजे Sky-चे USDS. MakerDAO-ने 2024-मध्ये Sky असे नाव घेतल्यानंतर, मूळ क्रिप्टो-तारण स्टेबलकॉइन असलेल्या MakerDAO-च्या Dai (DAI) चा तो वारसदार आहे. विकेंद्रीकरणाच्या अधिक शुद्ध रूपासाठी Liquity-चे LUSD पाहा, ज्याच्यामागे फक्त गरजेपेक्षा जास्त तारण असलेल्या ETH ठेवी आहेत.

लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी:

• तारणाचे मूल्यांकन: स्टेबलकॉइनच्या राखीव निधीत सहसा क्रिप्टो, इतर स्टेबलकॉइन आणि इतर ॲसेट वर्गही असतात. उदाहरणार्थ, USDS-मागे ETH, स्टेबलकॉइन, US Treasuries सारख्या खऱ्या जगातील ॲसेट आणि आणखी काही छोटे घटक आहेत. या विविध ॲसेटची जोखीम कमी करण्यासाठी USDS वर गरजेपेक्षा जास्त तारण ठेवले जाते. ETH-ची किंमत 20% कोसळली तरी USDS-कडे आपली टोकन भरून काढण्याइतके पुरेसे तारण राहील. मात्र त्याच्या ॲसेटच्या किमतीत आणखी चढउतार झाले तर पेगला तडे जाऊ शकतात.

• काउंटरपार्टी जोखीम: अनेक ॲसेट वर्गांवर अवलंबून राहिल्याने त्यातील एखाद्या ॲसेटमध्ये अडचण येऊन तुमच्या रकमेच्या मूल्यावर परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. मात्र प्रत्येक वेगळ्या जोखमीचा फक्त अंशतःच फटका बसतो.

• गव्हर्नन्सची जोखीम: या प्रकारचे स्टेबलकॉइन आणि त्याचा खजिना विकेंद्रित मतदारांचा गट चालवतो. त्यामुळे मानवी चूक किंवा गव्हर्नन्सवर कब्जा होण्याची जोखीम असते.

3. अल्गोरिदमिक स्टेबलकॉइन

ही टोकन पूर्ण तारण ठेवण्याऐवजी स्वतःचा पुरवठा आपोआप संतुलित करून पेग टिकवण्याचा प्रयत्न करतात: बाजारभाव पेगच्या खाली गेला की ऑनचेन अल्गोरिदम चलनातून टोकन काढून घेते, आणि वर गेला की नवी टोकन तयार करते. कागदावर हे बँका आणि तारणाशिवाय चालणारे स्टेबलकॉइन देते. प्रत्यक्षात मात्र या रचनेचे शुद्ध रूप भयंकर पद्धतीने कोसळले आहे.

याचे ठळक उदाहरण म्हणजे Terra-चे UST. त्याच्या अल्गोरिदममुळे धारकांना 1 UST देऊन Terra-च्या अस्थिर LUNA टोकनचे $1 मूल्य केव्हाही घेता येत असे. मे 2022-मध्ये UST-ची प्रचंड विक्री झाली, अल्गोरिदमला मोठ्या प्रमाणात LUNA तयार करावी लागली, तिची किंमत कोसळली आणि विक्री आणखी वाढली. या डेथ स्पायरलने काही दिवसांत सुमारे $40 बिलियन नाहीसे केले. UST-चा पेग पुन्हा कधीच परत आला नाही.

टिकून राहिलेल्या प्रकल्पांनी शुद्ध रचना सोडून दिली आहे. एकेकाळी अंशतः अल्गोरिदमिक असलेल्या Frax-ने 2023-मध्ये 100% तारणाकडे वाटचाल केली. त्याचे आजचे स्टेबलकॉइन frxUSD टोकनाइज्ड US Treasury फंडांसह इतर राखीव निधीवर आधारित आहे, तर FRAX आता प्रोटोकॉलचे गव्हर्नन्स टोकन आहे.

या पडझडीतून एक वेगळा आधुनिक प्रकार पुढे आला आहे: Ethena-च्या USDe सारख्या संकरित किंवा ‘सिंथेटिक डॉलर’ रचना. त्यात क्रिप्टो तारणासोबत किमतीतील हालचाल रद्द करणाऱ्या उलट ट्रेडिंग पोझिशन ठेवल्या जातात (‘डेल्टा-न्यूट्रल’ हेज). ही तारणयुक्त असतात, पण वेगळ्या पद्धतीने, आणि त्यांच्या स्वतःच्या जोखमी असतात: त्या पोझिशन सांभाळणाऱ्या एक्सचेंजवरचे अवलंबित्व, आणि हेज फायदेशीर ठेवणाऱ्या बाजार परिस्थितीवरचे अवलंबित्व.

लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी:

• डेथ स्पायरलची जोखीम: शुद्ध अल्गोरिदमिक पेग बाजारातील विश्वासावर टिकतो. विश्वास ढासळला की पुरवठ्याची यंत्रणा पडझड थांबवण्याऐवजी वाढवू शकते, आणि परत मिळवण्यासाठी तारणही उरत नाही.

• खूप तांत्रिक: टोकनमागे नेमके काय आहे आणि कोणत्या परिस्थितीत ते पाठबळ कोसळू शकते हे समजल्याशिवाय विश्वास आणि जोखीम-लाभाची जाणीव तयार होत नाही.

• नव्या तंत्रज्ञानाची जोखीम: संकरित आणि सिंथेटिक रचना पूर्ण बाजारचक्रातून अजून गेलेल्या नाहीत. नामवंत ऑडिटर्सनी अनेक स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्ट ऑडिट केलेली टोकनच वापरा, आणि हे लक्षात ठेवा की सदोष आर्थिक रचनेपासून ऑडिट वाचवू शकत नाही.

स्टेबलकॉइनची निवड

कोणते स्टेबलकॉइन ठेवणे सर्वात चांगले? DeFi-मधल्या प्रत्येक गोष्टीप्रमाणे याचे उत्तरही तुमच्या गरजा, मूल्ये आणि जोखीम सहन करण्याची क्षमता यावर अवलंबून आहे.

प्रत्येक प्रकाराची थोडक्यात उजळणी:

• 💵 फियाट-आधारित: पारंपरिक मार्ग, ऑनचेन फियाट ठेवण्याच्या सर्वात जवळचा.

  • मूल्ये: रूढ पद्धत, संस्थात्मक विश्वास.

  • जोखमी: तारणाबद्दल अपारदर्शकता, पुरवठादाराला पैसे गोठवता येणे.

• 🔗 क्रिप्टो-तारण: संतुलित, क्रिप्टो-पद्धतीचा मार्ग, ज्यात तारणाची जोखीम अनेक ॲसेट वर्गांत विभागलेली असते.

  • मूल्ये: विविधता, पारदर्शकता, प्रगती.

  • जोखमी: क्रिप्टो बाजारातील चढउतार, इतर ॲसेटवरचे अवलंबित्व.

• 🔃 अल्गोरिदमिक: प्रयोगशील सीमारेषा: शुद्ध रचना भयंकर पद्धतीने कोसळल्या आहेत, आणि आधुनिक संकरित रचना अजून सिद्ध झालेल्या नाहीत.

  • मूल्ये: नवोपक्रम, भांडवलाचा कार्यक्षम वापर, प्रगती.

  • जोखमी: डेथ स्पायरल, सदोष आर्थिक रचना, स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्टमधील दोष.

नेहमीप्रमाणे, एखादी गोष्ट शिकण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे ती करून पाहणे. कदाचित तुम्ही वेगवेगळी स्टेबलकॉइन ठेवण्याचे ठरवाल.

आणि हे लक्षात ठेवा, एकाच प्रकारातील सगळी स्टेबलकॉइन सारखी नसतात! कोणत्याही नव्या टोकनशी व्यवहार करण्याआधी स्वतः अभ्यास करा.

---

एक्सप्लोरर हँडबुकमधील ‘स्टेबलकॉइन समजून घेणे’ ही नोंद तुम्हाला आवडली असेल अशी आशा आहे.

प्रवासात सहज संदर्भासाठी स्वतःची प्रत हवी असेल, किंवा Bankless Academy-वरील पुढच्या मजकुराला पाठबळ द्यायचे असेल, तर ही नोंद जमा करायला विसरू नका. प्रवास सुखाचा होवो, एक्सप्लोरर!

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सर्वात लोकप्रिय स्टेबलकॉइन कोणती?

मार्केट कॅपनुसार आघाडीची स्टेबलकॉइन पाहिली की सध्या बाजाराची पसंती कशाला आहे याचा अंदाज येतो, पण तुम्ही काय करावे किंवा ते किती सुरक्षित असेल याचे हे मार्गदर्शन नाही.

मार्केट कॅपनुसार आघाडीच्या स्टेबलकॉइनची ताजी यादी इथे आहे: https://defillama.com/stablecoins

गुंतवणुकीचे पर्याय निवडताना क्रिप्टोकरन्सी वापरकर्ते बरेचदा ‘Lindy Effect’चा उल्लेख करतात. या कल्पनेनुसार, एखादी गोष्ट जितकी जास्त काळ टिकली आहे, तितकी ती पुढेही टिकण्याची शक्यता जास्त. क्रिप्टोकरन्सीच्या सतरा वर्षांच्या इतिहासात हे फक्त कधीकधीच खरे ठरले आहे.

स्टेबलकॉइन कुठे विकत घेता येतात?

केंद्रित एक्सचेंज (CEX) लोकप्रिय फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन देतात (आणि सहसा स्वतःचे स्टेबलकॉइनही), पण इतर प्रकारची स्टेबलकॉइन तिथे बरेचदा नसतात.

क्रिप्टो-तारण आणि अल्गोरिदमिक टोकन मिळवण्यासाठी विकेंद्रित एक्सचेंज (DEX) वापरा, किंवा ‘MetaMask Buy’ सारखी थेट वॉलेट ऑनरॅम्प सेवा वापरा. पीअर-टू-पीअर बाजारपेठांबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी आमचा विकेंद्रित एक्सचेंज हा धडा पाहा.

स्टेबलकॉइनवर व्याज कसे मिळवायचे?

काही CEX फक्त त्यांच्या प्लॅटफॉर्मवर स्टेबलकॉइन ठेवल्याबद्दल यील्ड देतात. त्यासाठी प्लॅटफॉर्मच्या नफ्यातील वाटा वापरला जातो, जेणेकरून लोक तो प्लॅटफॉर्म वापरतील. अमेरिकी वाचकांसाठी टीप: GENIUS Act नुसार नियमन केलेले स्टेबलकॉइन जारीकर्ते स्वतः धारकांना व्याज देऊ शकत नाहीत. यील्ड फक्त तिसऱ्या पक्षाच्या प्लॅटफॉर्मकडून येते, आणि ते कुठे उपलब्ध आहे हे देशानुसार बदलते.

DeFi-मध्येही व्याज मिळवता येते, ट्रस्टलेस कर्ज देणे आणि कर्ज घेणे यांच्या प्लॅटफॉर्मवर. हे प्लॅटफॉर्म कर्ज देणारे आणि कर्ज घेणारे यांना जोडतात, आणि ऑनचेन तारण व स्मार्ट कॉन्ट्रॅक्टमधून जोखीम सांभाळतात. पारंपरिक बँकिंग क्षेत्रापेक्षा कितीतरी जास्त वार्षिक परतावा स्टेबलकॉइन कर्ज देणाऱ्यांना मिळू शकतो, पण जिथे बक्षीस आहे तिथे जोखीमही आहे!

कर्ज देणे आणि कर्ज घेणे या विषयावर Bankless Academy-ची स्वतंत्र नोंद हवी. आत्ताच अधिक जाणून घ्यायचे असेल तर Aave.com आणि Curve.fi सारख्या प्लॅटफॉर्मचा अभ्यास करा.

स्टेबलकॉइनचा पेग तुटला तर काय होते?

ट्रेडिंगच्या चढउतारांबरोबर कोणत्याही स्टेबलकॉइनचा बाजारभाव थोडा हलत राहतो. मोठ्या स्टेबलकॉइनसाठी हा फरक सहसा $1-च्या वर किंवा खाली सेंटच्या शंभराव्या भागाइतकाच असतो. आर्बिट्राजची संधी साधणारे ट्रेडर हा छोटा फरक पटकन भरून काढतात.

मात्र काही वेळा स्टेबलकॉइनचा पेग सुरक्षित आणि तात्पुरत्या मर्यादेच्या पलीकडे तुटतो. हा परिणाम कायमचा असेलच असे नाही (USDC, मार्च 2023), पण कायमचाही असू शकतो (Terra, मे 2022).

USDC सारखे काही फियाट-आधारित स्टेबलकॉइन जारीकर्ते आपल्या वेबसाइटवरून स्टेबलकॉइनचे नेहमीच्या फियाटमध्ये 1:1 रूपांतर देतात. संकटाच्या काळात हे तसेच राहते का, हा वेगळाच प्रश्न आहे.

---

लेखन

Tetranome Bankless Academy-मध्ये Project Champion म्हणून काम करतात, आणि वापरकर्ता अनुभव, UI, डिझाइन व प्लॅटफॉर्म अभ्यासक्रमावर लक्ष केंद्रित करतात.

संपादन

Trewkat BanklessDAO-मध्ये लेखन आणि संपादन करतात. क्रिप्टो आणि NFT शिकण्यात त्यांना रस आहे, विशेषतः हे ज्ञान इतरांपर्यंत उत्तम प्रकारे कसे पोहोचवायचे यात.

पाठबळ

हा प्रायोजकत्वाशिवाय लिहिलेला लेख तुमच्या मोफत Bankless Academy शिक्षणाचा भाग आहे. पुढच्या मजकुराला पाठबळ देण्यासाठी हा लेख जमा करा!